احساس حد اقل به شهرت نيك الپ‌ارسلان و وزيرش نظام الملك و به طور كلى سلجوقيان متقدم كمك كرد . چرا كه آنان از دو بار مطالبه سالانه خراج ، به يك‌بار آن بسنده كردند و با كنترلهاى منظم در سراسر كشور آن را عملى ساختند ، « 114 » كوششهاى قبلى جهت اجراى « ماليات عادلانه » ( از طريق تسهيلات ) ( سال 163 ه / 80 - 779 م توسط برمكيان ، « 115 » و سال 386 ه / 996 م به‌وسيله امير كرد بدر بن حسنويه ) « 116 » كه ظاهرا بيش از همه بر اصولى تكيه مىكرد تا برطبق آنها ماليات‌دهندگان در عين حال از پشتيبانى حكومت و حسن نيّت مأموران نيز برخوردار باشند ، « 117 » هيچ‌كدام به نتيجه نرسيد و كوششهاى سلجوقيان در اين زمينه نيز در نهايت ، پايان خوشى نيافت . در چنين اوضاعى شگفت‌انگيز نبود كه در ايران نيز - مانند بين النهرين و سواحل نيل - كار وصول ماليات همواره با مشكلاتى مواجه شود . « 118 » مردم در مقابل مطالبه مجدد ماليات قديمى ( بقايا ) ( مثلا در سال 368 ه / 978 م در كابل و يا نيز در قم ) مقاومت مىكردند . « 119 » در استان ناآرام و دورافتاده‌اى مانند طبرستان حتى ( مثلا در سال 187 ه / 803 م ) از قتل محصّل مالياتى گزارش شده است . « 120 » در اينجا ناصر كبير زيدى در حدود سال 299 ه / 912 م حتى يك‌بار هم نتوانست كه ماليات نسبتا مختصر ( و تثبيت‌شدهء مذهبى ) عشر را وصول كند . « 121 » البتّه اين مقاومتها در جريان وصول ماليات ، در ايران نيز مثل جاهاى ديگر گهگاه به

--> ( 114 ) . حسينى : اخبار دولة 1 السلجوقية ، ص 21 ؛ سياست‌نامه ، ص 119 . - شرايط افزايش ماليات را سياست‌نامه ، ص 18 به وضوح بيان كرده است . ( 115 ) . جهشيارى : كتاب الوزراء . ص 175 . ( 116 ) . روذراورى : ذيل تجارب الامم ، ص 290 ؛ مقايسه كنيد با ص 202 جلد اول كتاب حاضر ، . ( 117 ) . به وضوح توسط قمى گفته شده است : تاريخ قم ، ص 166 . ( 118 ) . مثلا در فارس در قرن 4 ه / 10 م و نيز نگاه كنيد به . Mez 116 f ( 119 ) . ابن حوقل : المسالك الممالك ، قبل ما 2 ، ص 450 ؛ قمى : تاريخ قم ، ص 102 ، 127 . ( 120 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 141 . ( 121 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 201 .